قالی

2564 شمار بازدید :

کاملترین زیر انداز از نظر طرح نقشه و شیوه بافت می باشد، و در واقع مجموعه هزاران گره است که در رج های موازی با چله دسته می شود.

سیر تاریخی قالیبافی

پیشینه بافت قالی گره و پرداز ایران به عصر هخامنشی بر میگردد. با کشف «قالی پازیریک» به سال 1949 میلادی به همت رودنکو باستان شناس روس در بی اسک در منطقه آلتایی نواحی جنوبی سیبری، که طرح ها و نقوش آن، عیناً در دیگر آثار ایرانی همچون بنای تخت جمشید به چشم می خورد و بنا به نظر هنرشناسان در ایران بافته شده است و متعلق به پانصد سال قبل از میلاد، یعنی دوره هخامنشی است. این نکته اثبات شد که زادگاه هنر قالیبافی ایران بوده است. بدیهی است که پیدایش و رواج قالی، سده ها پیش از آن آغاز شده بوده است. این امر را یافته های باستان شناسی در کاوش های شهر سوخته سیستان ( در 1340ش/1961م ) و کشف دو پاره فرش گره و پرداز که به هزاره دوم قبل از میلاد تعلق داشت اثبات می کند.

گزارش های مورخان یونانی و رومی از صدور قالی و قالیچه های بافت ایران در دوره حکومت دراز مدت اشکانی به دیگر کشورها، به ویژه روم و چین خبر می دهد. در عصر ساسانیان این هنر گستردگی بسیار یافت. افزون بر گزارش های تاریخی در باره فرش ابریشمین گوهر نشان مشهور بهارستان یا بهار کسری که در گشایش تیسفون به دست اعراب پاره پاره شد و فرش های بزرگ و کوچک روزگار ساسانیان موجود در خزانه های خلفای عباسی و اموی، کاوش های باستان شناسی در ایران و مصر نمونه هایی از قالی های این دوره بدست آمده است.

از بافته های چند سده نخست هجری آثار بسیارکمی باقی مانده است، همانند قالی کشف شده در فسطاط  که به احتمال زیاد در شمال شرقی ایران بافته شده است و آزمایش کربن 14 مشخص کرده که آن متعلق به سده 2 یا 3 قمری – 8 یا 9 میلادی است. و نقش شیر روی آن با دست بافته های همزمان با آن در پارچه های بافت شرق ایران همسانی دارد.

افزون بر نمونه های متعددی که در موزه ها و مجموعه های خصوصی جهان از قطعه فرش های قرون نخستین می شناسیم، گزارش های بسیاری در متون فارسی و عربی از قرن های یاد شده از گونه های مختلف فرش در دست است. پاره فرش های بدست آمده در نواحی شرق ایران از جمله پاره فرش که از معابد تبت به آمریکا و اروپا برده شده است، فاصله زمانی پاره فرش فسطاط را که هم اکنون در موزه هنرهای زیبای سان فرانسیسکو نگهداری می شود  پر می کند. پاره فرش های تبت را بین سده های 5 تا 8 قمری- 11 تا 14 میلادی تاریخ گذاری کرده اند.

محل بافت شماری از آن ها را آذربایجان غربی و برخی را آسیای صغیر می دانند که در دوره های یاد شده ازدیدگاه جغرافیایی سیاسی و مکتب های هنری پیرو سبک های جاری ایران عصر سلجوقیان تا ایلخانان و جانشینان آنان بوده است.

مواد قالیبافی

تار: قالی های عشایری تار پشمی دارند زیرا این ماده به حد وفور در اختیار آن هاست و از گله و رمه خود به دست می آورند. برای اینکه قالی محکم باشد تارهای پشمی باید ضخیم باشند در نتیجه قالی آنها زبر است. در قالی هایی که در کارگاه های قالیبافی شهری بافته می شود، از نخ های دولایی پنبه ای به عنوان تار استفاده می کنند و همین امر سبب می شود که طرح های آن ظریفتر شود، گاهی هم نخ ابریشم دولای تابیده به کاری می برند. گره این قالی های کوچکتر و ظریفتر است. قالیباف ایرانی ظرافت قالی را با شمردن گره های در هر رج تشخیص می دهد. قالی های خرسک عشایر 20 رج (معادل با 61 گره در هر اینچ مربع) دارد قالی های متوسط 35 رج ( تقریباً 162گره در هر اینچ مربع) دارد. قالی معروف اردبیل در بریتانیا 52 رج( 360 گره در هر اینچ مربع) دارد، و ظریفترین و بهترین قالی ها75 رجی (800گره در هر اینچ مربع) است که تار و پود آن هر دو از ابریشم است. قالی باف های روستایی چله و تار قالی مصرفی خود را با پشم ریسیده گوسفندهای خودشان درست می کنند، ولی گاهی اوقات روی سفارش قالی فروش ها و بازرگانان شهری کار می کنند، که در آن صورت کلافه های نخ را از سفارش کننده دریافت می کنند.

پرز : معمولی ترین ماده ای که برای گره قالی به کار می رود پشم است. کیفیت و مرغوبیت پشم در نواحی مختلف ایران فرق می کند. نرم ترین پشم سفید که در رنگ های روشن به کار می رود از شمال باختری ایران، به ویژه ناحیه نزدیک دریاچه ارومیه، خوی، ماکو، سلماس و ساوجبلاغ بدست می آید. اما تبریز که مرکز این ناحیه است، مقدار زیادی پشم تیره گوسفند را به کار می برد. عالی ترین پشم قالی، در کردستان و ناحیه اطراف کرمانشاه در غرب و خراسان در خاور ایران به دست می آید. از جمله پشم های زبر که در عین حال خیلی درخشان است پشم فارس است. قالیباف های شهری در فارس معمولاً پشم ریسیده شده را از عشایری که ییلاق قشلام می کنند، می خرند. در بافتن گرانترین فرش ها که رویه ی آن سخت، پر جلا و درخشان است، پرزهای ابریشمی را به تار ابریشمی گره می زنند، پشم شتر در قالیبافی مصرفی ندارد. آنچه که د راصطلاح شتری می نامند، پشم قهوه ای طبیعی گوسفند است و شتری یعنی رنگ شتری. در بافت قالی از موی بز کمتر استفاده می کنند. کرک که معمولاً پشم های زیر موی بز یا پشم نرم زیر شکم گوسفند است. معروفیت قالی های کرمان از این لحاظ است که پشم برگزیده و خوب به کار می برند.