معرق و معرق منبت

2912 شمار بازدید :

قرار گرفتن قطعات چوبهای رنگی در کنار هم و بوجود آوردن طرحی مشخص را معرق گویند. معرق چوب تلفیق و ترکیبی است از انواع چوبهای خودرنگ، مواد و مصالحی مانند استخوان، صدف ، روی، مس ، عاج ، خاتم و غیره که در روی سطح چوبی، نقشی را بوجود می آورند.

در معنای کلام اصولا هر چیز رگه دار را گویند ولی مفهوم آن در این نوع بخصوص هنر، ایجاد نقش ها و طرح های زیبایی است که از دوربری و تلفیق چوب های رنگی روی زمینه ای از چوب یا پلی استر سیاه شکل میگیرد تاریخ پیدایش این هنر به درستی مشخص نیست ولی از تطبیق آن با هنر کاشی کاری بدون شک رابطه این دو هنر را در می یابیم. کاشی کاری معرق در عصر صفوی به اوج شکوفایی خود رسید و آثار ارزنده ای در هنر کاشی کاری پدید آمد. وجه تشابه کاشی کاری معرق با معرق کاری روی چوب در شیوه ی عمل است که در هر دو، نقش ها از ترکیب قطعات رنگی جنس مورد نظر شکل می گیرد. هنرمندان ابتدا به وسیله کارد مخصوص منبت، محل قرار گرفتن نقش ها را روی شی ء مورد نظر مطابق طرح می کـَندند و سپس نقش ها را از چوب های رنگی به وسیله ی مته و سوهان های مخصوص و اره ای به نام چکی دوربری میکردند و در محل مقرر قرار میدادند در میان آثار معرق روی چوب که تاکنون به وجود آمده معرق خاتم چنانکه از نامش بر می آید ترکیبی از دو هنر بیان شده است که مقام ویژه ی خود را از دیر باز حفظ کرده است.

تا به امروز شاهد تحولاتی چند در هنر معرق بوده ایم که این تحولات عبازتند از :

نمایش بعد از طریق فضاسازی که تحولی در ترکیب بندی های سطح گذاشته است

استفاده از فلزات و سنگ

نمایش نقش در دو سطح

نشان دادن عمق با استفاده از پلی استر

مواد و مصالح مورد استفاده در ساخت معرق

مواد و مصالحی هکه در ساخت معرق چوب هب کار می رود، به دو گروه چوبی و غیر چوبی تقسیم می شوند:

الف) مواد و مصالح چوبی : در معرق چوب از انواع چوب خودرنگ مانند گردو، چنار ، عناب، نارنج، سنجد، زبان گنجشک، راش، گلابی، فوفل و بسیاری از چوبهای دیگر، بنا به طرح مورد نظر و سلیقه معرق کرا انتخاب و استفاده می شود. 

ب) مواد و مصالح غیر چوبی: هنرمند معرق کار ، بنا به ذوق و سلیقه خود و طرح کار می تواند از مصالح دیگری مانند عاج، استخوان، صرف، فیبرهای مصنوعی، خاتم ، مس و برنج استفاده کند.

ابزار و وسایل مورد نیاز در ساخت معرق چوب

1- میز کار: که باید متناسب با قد معرق کار باشد

2-تخت پیشکار: تخته ای کوچک و معمولاً نئوپان یا هفت لایی است که در جلوی آن شکافی به شکل هفت وجود دارد.

3- کمان اره : که اره مویی بر روی آن بسته می شود.

4- اره مویی : تیغه ای برنده و بسیار ظریف است که اندازه های مختلفی دارد در معرق کاری ابزار و وسایل دیگری مانند : چوبسای، چکش، میخ سایه، میخ کش، تیزک و رنده به کار می رود.

روش تولید معرق چوب

1-رنگبندی: طرح مورد نظر را با توجه به رنگ بافت و جنس مصالح مورد استفاده در معرق، رنگ بندی می کنند. ابتدا طرح مورد نظر خود را که الهام گرفته از طرحها و نقوش سنتی است، بر روی کاغذی نازک ترسیم می کنن و سپس آن را بر روی ک قطعه تخته سه لایی می چسبانند و با میخهای سوزنی کوچک ، بر روی زمینه اصلی کار که بیشتر چوب فوفل یا چوب رز است و حدود 5 میلی متر قطر دارد نصب می کنند.

2-علامت گذاری و خرد کدن طرح: با توجه به رنگ بندی، طرح مورد نظر را علامت گذاری و شماره گذاری نموده، خرد کرده ، بر اساس نوع مصالح دسته بندی می کنند.

3- برش کاری: هر قطعه طرح را با اره مویی به دقت می برند.

4- جفت و جور کردن: همه قطعه های طرح را مطابق علامت گذاری، کنار هم چیده ، به یکدیگر می چسبانند سپس در محل مربوطه روی زیرکار پرس می کنند.

5- پر کردن زمینه با چوب : معرقی که زمینه آن با چوب پر می شود، معرق زمینه چوب نام دارد. گاهی برای تنوع بخشیدن به کار و زیبایی بیشتر آن ، از قطعات عاج استخوان ، صدف و فلز بهره گرفته می شود.

6-پولیستر کاری: آخرین مرحله ساخت یک اثر معرق پولیستر کاری روی آن است که طی آن سطح تابلو یا محصول با کیلر یا سیلر پوشش داده و آماده عرضه به بازار می شود. در یک محصول معرق اصیل ، همه رنگها باید طبیعی باشد و ضمناً نباید از قلم گیری برای برجستگی جزییات طرح و نقش و خطوط داخلی یا بیرونی آن استفاده کرد.

این رشته در اکثر استانها از جمله : خراسان رضوی، خوزستان، آذربایجان غربی، هرمزگان، همدان، اردبیل، اصفهان، بوشهر، زنجان، سمنان، فارس، قزوین، قم، کرمان، مرکزی، تهران، ایلام، چهارمحال بختیاری، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان، کردستان، کرمانشاه، کهکیلویه و بویر احمد، گلستان ، گیلان و مازندران رواج دارد.

 

معرق منبت

به معرقی گفته می شود که نقشهای آن برجسته است. برای ساخت معرق منبت ابتدا همه قطعه ها را مانند معرق می برند و بعد آنها را به طور مجزا به شیوه منبت کاری ساخت و ساز نموده کنار یکدیگر جفت و جور می کنند. در پایان کار، قطعه ها را روی زیر کار در محل مربوطه نصب می کنند.

این صنعت بیشتر در استان های خراسان رضوی، آذربایجان شرقی، مرکزی، همدان، گلستان، مازندران و قم رواج دارد.